Tin trong ngành

Làng nghề truyền thống ở Bình Dương

(20/01/2011)

Có thể nói văn hóa Bình Dương theo cái nhìn lịch sử, là chuỗi tiếp nối văn hóa Việt Nam có chuyển biến do nhiều điều kiện của thiên nhiên, vùng đất và sinh hoạt của nhiều cộng cư, hội tụ nhiều tập tục của các tầng lớp cư dân mới.

     Nét chung của văn hóa Bình Dương bắt đầu từ nền tảng của văn hóa Đồng Nai, Gia Định mang tính khu vực, với đặc trưng của quá trình khai phá rừng rậm, đồi gò, cao nguyên, mang dấu ấn sâu sắc với lớp người cùng chung một nghề hoặc một nhóm nghề. Đó là nghề gốm sứ, điêu khắc gỗ, sơn mài... chưa kể đến những nghề mỹ thuật cổ: như nghề vẽ tranh trên kiếng, nghề đúc đồng, sơn son thếp vàng... Nếu tìm hiểu, nghiên cứu, khảo sát một cách có hệ thống ta dễ dàng nhận thấy đó chính là sự tổng hợp hết sức đa dạng và phong phú các ngành nghề văn hóa, truyền thống và nghệ thuật mang đậm bản sắc và đặc trưng riêng phát triển tự nhiên, hài hòa và không ngừng đổi mới, cách tân suốt chiều dài hình thành vùng đất Bình Dương cho đến ngày nay.

      Về nghề gốm sứ, có thể nói thiên nhiên đã ưu đãi cho con người làm nghề này ở vùng đất này đã tìm ra và triệt để tận dụng ưu thế để phát triển ngành nghề  không chỉ thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng tại địa phương mà còn cung cấp cho toàn vùng đất mới và xuất hiện trên nhiều quốc gia. Gốm sứ Bình Dương hôm nay phong phú, đa dạng và nhiều làng nghề ở Hưng Định, Dĩ An, Tân Uyên, TX.TDM, Lái Thiêu... hàng năm đã tạo ra hàng triệu sản phẩm và đang khẳng định thế mạnh của Bình Dương. Điều đó được thể hiện khá rõ nét trong câu ca dao: “Chiều chiều mượn ngựa ông Đô, mượn ba chú lính đưa cô tôi về. Đưa về chợ Thủ bán hũ bán ve, bán bộ đồ chè, bán cối đâm tiêu...”. Và gốm sứ ngày nay đang trở thành những mặt hàng mỹ nghệ trong đời sống thường nhật, từ đời sống tâm linh (đồ thờ cúng, trang trí đình miếu) cho đến trang trí nội thất của đủ loại công trình kiến trúc xây dựng hiện đại nhất.

      Với nghề điêu khắc gỗ, vùng đất Bình Dương từ lâu đã trở thành “Trạm trung chuyển” sản phẩm gỗ, gỗ cây, gỗ xẻ, cho toàn vùng nhờ lợi thế sông nước giao thông thuận tiện. Ngay từ khi đặt chân đến, nghề “phá sơn lâm”, chặt cây, xẻ gỗ để khẩn hoang... đã hình thành lớp thợ đầu tiên từ đầu thế kỷ 16, 17. Có thể nói làng nghề An Nhất Thuyền chính là chiếc nôi đầu tiên của các ngành nghề mộc, điêu khắc cưa xẻ, chạm trổ mỹ thuật tạo điều kiện phát triển khắp địa bàn tỉnh Bình Dương xưa. (Theo lịch sử Phú Cường, tại làng Phú Cường trước năm 1836 là trung tâm cưa xẻ gỗ, đóng thuyền hiếm hoi ở Nam kỳ được sử sách ghi chép. Làng này có tên gọi là An Nhất, chuyên đóng thuyền, ghe, xuồng. An là bình an, Nhất: hạng nhất đã chỉ sự sung túc, giàu có về kinh tế lẫn tay nghề). Cũng chính nơi đây, thế hệ thợ Thủ đầu tiên ra đời, tiếp nối kinh nghiệm và kỹ thuật của lớp cha ông xưa làm rạng rỡ thêm bản sắc văn hóa và truyền thống mỹ thuật Việt Nam nói chung, Bình Dương nói riêng. Thợ ở đây xứng đáng với lời khen truyền tụng:

      “... Trại ghe trại ván sẵn cùng
    Sông sâu nước chảy điệp trùng bán buôn
    Nhà khéo cất tốn bạc tỷ
    Tiếng đồn thợ Thủ ráp khuôn kỹ càng...”.

     Dấu ấn cụ thể, sinh động, có giá trị thẩm mỹ của làng nghề An Nhất Thuyền, chính là sự hiện diện của hàng loạt sản phẩm gia dụng với hình thức tiểu thủ công mỹ nghệ tinh xảo, mà độc đáo nhất là chiếc cối đâm tiêu đến chiếc giường lèo xinh đẹp. Đây là quá trình thăng hoa của văn hóa làng nghề, đi từ thô sơ, dân dã, đơn giản đến kỹ thuật, mỹ thuật độc đáo có tính đặc trưng của người thợ Bình Dương. Và miếu Mộc Tổ ở Lái Thiêu là bằng chứng của sự phát triển nghề mỹ thuật đặc sắc này ở Bình Dương.

    Ngày nay, các làng nghề sản xuất đồ gỗ và điêu khắc gỗ tập trung nhiều ở Phú Thọ, Chánh Nghĩa, điển hình là làng guốc Phú Thọ, làng điêu khắc gỗ Phú Thọ. Sản phẩm của ngành điêu khắc gỗ Bình Dương ngày nay thật đa dạng: bàn ghế, salon, tủ, tượng... đã thể hiện được một bộ môn nghệ thuật đặc sắc của dân tộc ta, của những người dân Bình Dương, vốn là nơi, là cái nôi sản sinh ra những nghệ sĩ tài hoa, những sản phẩm tinh túy vốn là sở hữu của cộng đồng người dân Bình Dương.

     Còn riêng nghề sơn mài, theo Gia Định Thành Thông Chí của Trịnh Hoài Đức thì nghề làm tranh sơn mài do cư dân từ Bắc và Trung di dân mang vào vùng đất mới từ thế kỷ 17. Tương Bình Hiệp vốn là làng nhỏ làm tranh cổ ở huyện Bình An cũng là nơi tiếp nhận những cư dân có nghề làm tranh từ Bắc, Trung vào lập nghiệp. Sự kết hợp này tạo cho làng này trở thành “Trung tâm Sơn mài” của Bình Dương trong nhiều trăm năm qua. Người Việt Nam thời ấy đã sớm nhận ra lợi thế của vùng đất  này để dựng làng nghề thủ công đặc sắc này. Đó là nguồn nguyên liệu quý và dường như vô tận cho nghề làm tranh sơn mài (gỗ các loại). Từ những tác phẩm đơn giản ban đầu, những nghệ nhân không ngừng hoàn thiện kỹ thuật và đào tạo những người kế nghiệp cho một nghề có tương lai phát triển lâu dài của xã hội. Bằng chứng là sơn mài Thanh Lễ đã tạo được tiếng tăm cả trong và ngoài nước. Mặt khác sơn mài Bình Dương tồn tại và phát triển là minh chứng cho sự trường tồn của một ngành nghề thủ công mang bản sắc văn hóa và giá trị nghệ thuật đích thực.

     Nhìn chung qua chặng đường hình thành và phát triển trên một thế kỷ và  ngày nay trên con đường đổi mới, tiến lên CNH- HĐH đất nước những ngành nghề truyền thống ở Bình Dương không những còn giữ được vẻ đẹp truyền thống ngành nghề xưa mà còn được bàn tay vàng của những người thợ, nghệ nhân... cải tiến sáng tạo với những mẫu mã đẹp với quy trình sản xuất tiên tiến và đạt độ bền cao. Nhờ vậy hiện nay mặt hàng của những nghề truyền thống ở Bình Dương đã đủ sức cạnh tranh và đứng vững trên thương trường.

    Một ngành nghề thủ công tồn tại và ngày càng phát triển khi những sản phẩm của những ngành nghề đó đáp ứng những nhu cầu cơ bản của người tiêu dùng: đa dạng, tiện dụng, bền, đẹp, có giá trị văn hóa và nhân văn, thẩm mỹ, đậm đà bản sắc dân tộc mà vẫn hiện đại trong thế giới hôm nay và mai sau.

(Theo thông tin KHLSBD)

Các tin khác